Prijs voor nieuwe bloedtest voor multipel myeloom

  • 4 min.
  • Wetenschap

Dr. Hans Jacobs, laboratoriumspecialist medische immunologie in het Radboudumc in Nijmegen, ontving onlangs de Wetenschaps- en Innovatieprijs 2021 van de NVKC. De prijs is voor het ontwikkelen van een zeer gevoelige bloedtest voor het monitoren van patiënten met multipel myeloom. ‘De basis is nu gelegd voor spannende nieuwe diagnostiek voor deze ziekte.’ 

Portretfoto (kleur) Hans Jacobs

Multipel myeloom, ook bekend als de ziekte van Kahler, is de tweede meest voorkomende vorm van bloedkanker. De behandeling van de ziekte is sterk in ontwikkeling, vertelt Jacobs. ‘De ziekte is nog niet te genezen, maar de overleving is de afgelopen tien jaar enorm vooruitgegaan. Na behandeling is bij meer dan de helft van de patiënten geen activiteit van de ziekte meer te meten in bloed of urine.’ 

Dat laatste is een goed teken, maar voor behandelaars toch een knelpunt. Want zij willen de patiënt kunnen monitoren en de therapie afstemmen op meetwaarden van minimal residual disease. Dat kan nu alleen met een beenmergpunctie. ‘Maar als die herhaaldelijk gedaan moet worden, is dat heel belastend voor de patiënt’, vervolgt Jacobs. ‘Bovendien metastaseren de kankercellen soms buiten het beenmerg, waardoor je ze niet terugvindt in een beenmergbiopt. Er is dus behoefte aan een meer gevoelige bloedtest. Daarvoor werken we samen met onderzoekers in het Erasmus MC in Rotterdam.’ 

Patiëntspecifieke biomarker 

De woekering van kankercellen bij het multipel myeloom ontstaat vanuit één bepaalde plasmacel. Omdat plasmacellen ieder hun eigen antistof uitscheiden, maken alle kankercellen dezelfde antistof aan. Deze monoklonale antistof is daarmee een patiëntspecifieke biomarker. ‘Die kunnen we gebruiken om de ziekteactiviteit in het bloed te meten’, aldus Jacobs. ‘We bepalen eerst welke antistof de patiënt aanmaakt en selecteren daaruit een uniek eiwit. Dat doen we met targeted massaspectrometrie. Met deze gepersonaliseerde diagnostiek kijken we heel gericht naar dat ene eiwit, dat uniek is voor de patiënt en de kankercellen in diens lichaam.’ 

Bij de test wordt eerst een genetische analyse gedaan van de monoklonale antistof van de patiënt. Daaruit wordt het peptide geselecteerd, dat vervolgens massaspectrometrisch wordt gemeten met PRM (parallel reaction monitoring). ‘Het eiwit geeft een signaal, maar daarmee weten we nog niet de concentratie ervan in het bloed. Daarvoor werken we samen met een biotech bedrijf, dat het eiwit synthetisch namaakt en het labelt met een isotoop. Het bedrijf geeft ons tevens de exacte concentratie van het gelabelde eiwit. Als we dat toevoegen aan het serum van de patiënt, zien we dus een tweede signaal waarvan we precies de concentratie weten. Daaruit kunnen we de concentratie van de antistof van de patiënt afleiden.’ 

Duizend keer gevoeliger 

De nieuwe test is dus vrij ingewikkeld. Maar volgens Jacobs is het de moeite meer dan waard. Want de test meet de ziekteactiviteit in het bloed maar liefst duizend keer gevoeliger dan de standaardtesten voor multipel myeloom. ‘Dat is een enorme stap vooruit. Daarmee is de test een potentieel alternatief voor beenmergpuncties.’ 

Vorig jaar zijn twee wetenschappelijke artikelen geschreven over deze ontwikkeling. Die zijn gepubliceerd in Clinical Chemistry, het belangrijkste tijdschrift voor de klinische chemie. In het eerste artikel is aangetoond dat het bij alle patiënten lukt om het biomarker-eiwit te vinden (1). In de tweede publicatie werd beschreven dat de test minimaal zo goed is als diagnostiek op beenmerg (2). De NVKC-prijs is toegekend vanwege het belang van de laboratoriumdiagnostiek bij deze vernieuwing en de hoge impact ervan op de kliniek. Jacobs: ‘Er zijn nog enkele stappen nodig voordat de techniek klinisch toepasbaar is, maar de basis is nu gelegd voor een spannende nieuwe diagnostiek voor deze ziekte.’

Samenwerking 

Deze ontwikkeling is mogelijk dankzij samenwerking tussen laboratoriumspecialisten en verschillende disciplines, waaronder hematologen, genetici en specialisten in massaspectrometrie. Jacobs legt uit dat de klinische meerwaarde op twee vlakken ligt. ‘Ten eerste hoeft de patiënt in de toekomst geen beenmergpuncties meer te ondergaan. En ten tweede is het nodig om bij klinische studies met nieuwe middelen regelmatig de ziekteactiviteit te meten. Maar medischethische commissies vinden het niet toelaatbaar om regelmatig een beenmergpunctie te doen. Een punctie blijft wel nodig om bij de diagnose de cellen in kaart te brengen. Maar ik denk en hoop dat in de toekomst de bloedtest voor een groot deel de puncties gaat vervangen.’ 

Jacobs vertelt bevlogen over het onderzoek. Hij is sterk gemotiveerd om bij te dragen aan betere diagnostiek voor zowel hematologen als patiënten. ‘Bij de behandeling van multipel myeloom is nu lange tijd geen marker om ziekteactiviteit te meten. Behandelaars en patiënten kunnen alleen maar wachten tot de ziekte weer de kop opsteekt. De bloedtest biedt in de toekomst de mogelijkheid om de behandeling te volgen en persoonlijk op de patiënt af te stemmen.’ 

Verdere ontwikkeling 

De eerste experimenten voor de bloedtest zijn gefinancierd met een NVKC Noyons-stipendium. Inmiddels heeft ook het bedrijfsleven interesse in deze nieuwe diagnostiek. Er is nu samenwerking met het bedrijf Sebia, dat samen met KWF Kankerbestrijding het onderzoek van de groep van Jacobs financiert. ‘Gezamenlijk gaan we na hoe we de test verder kunnen ontwikkelen, klinisch kunnen valideren in grote onderzoeksgroepen en ook hoe we de test kunnen accrediteren. Nu vergt de test nog veel handwerk. Om de test te kunnen implementeren in de diagnostiek is het belangrijk om bepaalde aspecten van zowel de analyse als de dataverwerking te automatiseren.’ 

Dr. Hans Jacobs is laboratoriumspecialist medische immunologie in het Radboudumc in Nijmegen. Zijn expertise ligt o.a. bij immunomonitoring, het ontwikkelen van immunologische biomarkers en massaspectrometrie. Jacobs is lid van de Nederlandse richtlijnwerkgroep voor myeloom diagnostiek.